Akcje uprzywilejowane – rodzaje przywilejów i emisja akcji

Akcje uprzywilejowane w KSH – najważniejsze informacje

Akcje uprzywilejowane to akcje, które zapewniają posiadaczowi szczególne uprawnienia określone w statucie spółki. Przywileje mogą dotyczyć m.in. prawa głosu, dywidendy albo podziału majątku po likwidacji. Uprzywilejowanie co do głosu daje większą liczbę głosów na walnym zgromadzeniu, z tym że jednej akcji można przyznać maksymalnie dwa głosy. Dywidenda uprzywilejowana co do zasady nie może przekraczać dywidendy zwykłej o więcej niż połowę. Akcje uprzywilejowane powinny być akcjami imiennymi. Wyjątkiem są akcje nieme.

Czym są akcje uprzywilejowane w spółce akcyjnej? Pojęcie akcji o szczególnych uprawnieniach

Zgodnie z zasadą równego traktowania akcjonariuszy, wyrażoną w Kodeksie spółek handlowych, wspólnicy i akcjonariusze spółek kapitałowych powinni być traktowani jednakowo w takich samych okolicznościach. Uprzywilejowanie akcji stanowi ustawowo dopuszczony wyjątek od tej reguły. Jeżeli statut spółki akcyjnej przewiduje akcje o szczególnych uprawnieniach, uprawnienia te powinny być precyzyjnie określone w statucie – takie papiery wartościowe ustawa nazywa akcjami uprzywilejowanymi.

Pojęcie akcji obejmuje zarówno ogół praw i obowiązków akcjonariusza, jak i ułamek kapitału zakładowego. Akcje uprzywilejowane nie tworzą odrębnej kategorii kapitałowej – mają taką samą wartość nominalną jak pozostałe akcje spółki (wartość nominalna akcji w spółce akcyjnej nie może być niższa niż 1 grosz), różnią się natomiast treścią praw, jakie z nich wynikają.

Uprzywilejowanie przypisane jest do akcji danej serii, a nie do osoby – przechodzi więc co do zasady na nabywcę wraz ze zbyciem akcji. Tym różni się od uprawnień osobistych, które przyznaje się imiennie oznaczonemu akcjonariuszowi i które wygasają najpóźniej z chwilą utraty przez niego statusu akcjonariusza.

Akcje uprzywilejowane powinny być imienne (art. 351 § 1 KSH). Wyjątek dotyczy akcji niemych, w przypadku których dopuszcza się inne rozwiązania przewidziane w statucie. Akcje imienne uprzywilejowane pozwalają spółce kontrolować, w czyich rękach znajdują się szczególne uprawnienia. Jest to szczególnie istotne, gdy przywileje służą zachowaniu wpływu założycieli na spółkę.

Akcje zwykłe a akcje uprzywilejowane – rodzaje akcji w spółce

Akcje zwykłe dają akcjonariuszowi standardowy pakiet uprawnień: jeden głos na walnym zgromadzeniu, prawo do dywidendy proporcjonalnej do liczby akcji oraz udział w podziale majątku po likwidacji spółki.

Dzięki akcjom uprzywilejowanym określona grupa akcjonariuszy – najczęściej założyciele lub inwestorzy strategiczni – może posiadać szczególne uprawnienia, w tym co do głosu na walnym zgromadzeniu, dywidendy albo udziału w majątku pozostałym po likwidacji spółki i przez to silniejszą pozycję w spółce, mimo że ich udział w kapitale nie przewyższa udziału pozostałych akcjonariuszy. Akcjonariusze zwykli nie mogą jednak zostać całkowicie zmarginalizowani – KSH limituje zakres dopuszczalnych przywilejów, o czym niżej.

Różnica pomiędzy akcjami zwykłymi a uprzywilejowanymi jest widoczna także od strony ekonomicznej. Co do zasady wartość akcji uprzywilejowanych jest wyższa. Ceny akcji zwykłych na rynku kształtuje przede wszystkim popyt i podaż. Wartości akcji uprzywilejowanych należy oceniać w oparciu o analizę statutu spółki, ponieważ o ich rzeczywistej wartości decyduje zakres przyznanych uprawnień przypisanych do danej serii akcji.

Podział na akcje zwykłe i uprzywilejowane to tylko jedno z kryteriów klasyfikacji akcji– obok podziału na akcje imienne i na okaziciela czy akcje gotówkowe i aportowe. O pozostałych rodzajach akcji i ich wpływie na uprawnienia akcjonariusza piszemy w artykule: Rodzaje akcji w spółce.

Jakie uprzywilejowanie akcji dopuszcza Kodeks spółek handlowych?

Zgodnie z art. 351 § 2 KSH uprzywilejowanie może dotyczyć w szczególności prawa głosu, prawa do dywidendy lub podziału majątku w przypadku likwidacji spółki. Katalog ten ma charakter otwarty (o czym świadczy zwrot „w szczególności”), jednak każde dopuszczalne uprzywilejowanie akcji musi mieścić się w granicach ustawy i wynikać wprost ze statutu. Statut może ponadto uzależniać przyznanie szczególnych uprawnień od spełnienia dodatkowych świadczeń na rzecz spółki, upływu terminu lub ziszczenia się warunku (art. 351 § 3 KSH).

Rodzaje uprzywilejowania akcji – czym się różnią?

Poszczególne akcje uprzywilejowane mogą różnić się zakresem przyznanych uprawnień, jaki został przypisany do konkretnej serii akcji. Inne skutki wywołuje uprzywilejowanie co do głosu, inne uprzywilejowanie co do dywidendy, a jeszcze inne uprzywilejowanie w zakresie podziału majątku po likwidacji spółki.

W pierwszym przypadku akcjonariusz uzyskuje silniejszy wpływ na sprawy spółki, w drugim – korzystniejszą pozycję przy podziale zysku, w trzecim zaś – szczególne uprawnienie na etapie kończenia działalności spółki. Z tego powodu każdą kategorię akcji uprzywilejowanych należy oceniać osobno, przez pryzmat konkretnych zapisów statutu.

Uprzywilejowanie co do prawa głosu

Jednymi z najczęściej spotykanych są akcje uprzywilejowane w zakresie prawa głosu na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Uprzywilejowanie to oznacza większa liczbę głosów na zgromadzeniu akcjonariuszy. Ustawodawca wyznaczył tu sztywny limit: jednej akcji nie można przyznać więcej niż dwa głosy (art. 352 KSH). Maksymalna siła głosu z akcji uprzywilejowanej to zatem dwukrotność akcji zwykłej. W przypadku zamiany takiej akcji na akcję na okaziciela lub jej zbycia wbrew warunkom zastrzeżonym w statucie uprzywilejowanie wygasa ex lege to jest z mocy prawa.

Akcje uprzywilejowane w spółce publicznej

Uprzywilejowanie w zakresie prawa głosu nie dotyczy spółki publicznej (art. 351 § 2 KSH). Spółka publiczna – w tym spółka giełdowa – nie może więc emitować nowych akcji dających więcej niż jeden głos.

Uprzywilejowanie co do dywidendy

Dywidenda to część zysku spółki przeznaczonego do podziału uchwałą walnego zgromadzenia. Akcje uprzywilejowane w zakresie dywidendy mogą przyznawać uprawnionemu dywidendę, która przewyższa nie więcej niż o połowę dywidendę przeznaczoną do wypłaty akcjonariuszom uprawnionym z akcji nieuprzywilejowanych (art. 353 § 1 KSH). Wysokość dywidendy uprzywilejowanej może więc sięgnąć maksymalnie 150% dywidendy przypadającej na akcję zwykłą. Akcje uprzywilejowane w zakresie dywidendy nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed pozostałymi akcjami (art. 353 § 2 KSH) – wypłata dywidendy następuje równocześnie dla wszystkich akcjonariuszy.

Zakres dywidendy uprzywilejowanej powinien być opisany w statucie w sposób jednoznaczny. Może być określony procentowo albo przez wskazanie konkretnego mechanizmu obliczania, pod warunkiem że nie prowadzi to do przekroczenia ustawowego limitu. Przywilej dywidendowy nie oznacza jednak bezwarunkowego prawa do wypłaty zysku. O wypłacie dywidendy akcjonariuszom uprzywilejowanym – tak jak pozostałym – każdorazowo decyduje walne zgromadzenie – przywilej nie tworzy roszczenia o podział zysku, jeżeli spółka zdecyduje się zatrzymać zyski na rozwój spółki.

Uprzywilejowanie co do podziału majątku i inne przywileje

Trzeci ustawowy przykład uprzywilejowania to pierwszeństwo lub większy udział w majątku pozostałym po likwidacji spółki. Jeżeli akcje uprzywilejowane korzystają z prawa pierwszeństwa przy podziale majątku, należy przede wszystkim spłacić akcje uprzywilejowane w granicach sum wpłaconych na każdą z nich, a następnie spłacić w ten sam sposób akcje zwykłe. Nadwyżka majątku zostaje podzielona na ogólnych zasadach między wszystkich akcjonariuszy.

Statut spółki akcyjnej może przyznawać określone przywileje akcjom także w innym zakresie, np. pierwszeństwa objęcia akcji nowej emisji, o ile rozwiązanie takie nie narusza przepisów bezwzględnie obowiązujących ani natury spółki akcyjnej – dlatego nietypowe uprzywilejowania serii akcji najlepiej skonsultować z prawnikiem jeszcze na etapie projektowania statutu.

Akcje nieme – dywidenda w zamian za wyłączenie prawa głosu

Szczególnym typem akcji uprzywilejowanych są akcje nieme. W stosunku do akcji uprzywilejowanej w zakresie dywidendy może być bowiem wyłączone prawo głosu (art. 353 § 3 KSH) i taka akcja staje się tzw. akcją niemą. Posiadacz akcji niemej nie głosuje na walnym zgromadzeniu, ale w zamian jego przywilej dywidendowy nie podlega limitowi 150%. To jedyny przypadek, w którym Kodeks spółek handlowych dopuszcza dywidendę uprzywilejowaną bez górnego pułapu.

Statut spółki akcyjnej może również przewidywać, że akcjonariuszowi z akcji niemej, któremu nie wypłacono w pełni albo częściowo dywidendy w danym roku obrotowym, przysługuje wyrównanie z zysku w następnych latach, nie później jednak niż w ciągu kolejnych trzech lat obrotowych (art. 353 § 4 KSH). Wyłączenie prawa głosu czyni z akcji niemych instrument atrakcyjny dla inwestorów pasywnych, zainteresowanych wyłącznie udziałem w zyskach spółki, a nie wpływem na jej sprawy.

Zalety i wady akcji uprzywilejowanych

Zalety emisji akcji uprzywilejowanych

Zaletą akcji uprzywilejowanych jest możliwość przyznania większego wpływu na decyzje założycielom spółki. Emisja akcji uprzywilejowanych umożliwia także pozyskanie kapitału bez konieczności zaciągania kredytu lub pożyczki. Takie rozwiązanie zachęca inwestorów do nabycia akcji, ponieważ pozwala zapewnić inwestorowi szczególne uprawnienia ekonomiczne. W przypadku akcji uprzywilejowanych ich emisja pozwala odpowiednio ukształtować prawa majątkowe lub korporacyjne akcjonariuszy, tak aby połączyć pozyskanie finansowania z ochroną interesów założycieli, dotychczasowych akcjonariuszy czy inwestorów strategicznych. Dla założycieli szczególnie istotne jest zachowanie kontroli nad spółką pomimo pozyskania zewnętrznego finansowania. Dla inwestora atrakcyjne może być natomiast uprzywilejowanie dywidendowe albo inne uprzywilejowanie w określonych sytuacjach przewidzianych w statucie.

Wady emisji akcji uprzywilejowanych

Wady akcji uprzywilejowanych wiążą się przede wszystkim z ryzykiem zmniejszenia udziału dotychczasowych akcjonariuszy w podejmowaniu decyzji w spółce. Nadmierne uprzywilejowanie jednej grupy akcjonariuszy może prowadzić do napięć w spółce, zwłaszcza gdy akcjonariusze nieuprzywilejowani mają mniejszy wpływ na podejmowane decyzje.

Emisja nowych akcji, które są uprzywilejowane powoduje również często dopuszczenie nowych osób do struktury akcjonariatu spółki. Jeżeli proces ten nie zostanie właściwie zaplanowany, może doprowadzić do zmiany układu sił w spółce, osłabienia pozycji dotychczasowych akcjonariuszy albo powstania konfliktu interesów między założycielami a nowymi inwestorami.

Ryzykiem jest również zbyt ogólne opisanie przywilejów w statucie, ponieważ nieprecyzyjne postanowienia mogą stać się źródłem sporów przy wypłacie dywidendy, głosowaniu nad uchwałami albo zbywaniu akcji. Z perspektywy spółki uregulowanie w zakresie akcji uprzywilejowanych wymaga więc większej staranności i uwagi. W przypadku akcji uprzywilejowanych błędy popełnione na etapie emisji mogą mieć istotne konsekwencje, ponieważ wpływają na zakres praw korporacyjnych i majątkowych poszczególnych akcjonariuszy.

Udziały uprzywilejowane w spółce z o.o. – analogiczna instytucja

Odpowiednikiem akcji uprzywilejowanych w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością są udziały uprzywilejowane. Zgodnie z art. 174 § 2 i 3 KSH umowa spółki może przewidywać udziały o szczególnych uprawnieniach, które należy w niej określić. Granice są tu jednak inne niż w spółce akcyjnej: na jeden udział uprzywilejowany co do głosu można przyznać maksymalnie trzy głosy (art. 174 § 4 KSH), a dywidenda uprzywilejowana – podobnie jak w spółce akcyjnej – nie może przewyższać dywidendy zwykłej o więcej niż połowę (art. 196 KSH).

W spółce z o.o. umowa spółki może ponadto przewidywać pierwszeństwo zaspokojenia udziałów uprzywilejowanych w zakresie dywidendy. Jeżeli umowa przyznaje prawo do dywidendy uprzywilejowanej niewypłaconej w latach poprzednich, powinna określać maksymalną liczbę lat, za które dywidenda może zostać wypłacona z zysku w następnych latach – okres ten nie może przekraczać pięciu lat.

Zasady konstruowania postanowień dotyczących uprzywilejowania udziałów oraz pozostałe obligatoryjne i fakultatywne elementy umowy omawiamy szczegółowo w artykule: Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Akcje uprzywilejowane w prostej spółce akcyjnej

Prosta spółka akcyjna, funkcjonująca w polskim porządku prawnym od lipca 2021 r., przewiduje najbardziej elastyczny model uprzywilejowania. Zgodnie z art. 300 (25) KSH prosta spółka akcyjna może emitować akcje o szczególnych uprawnieniach określonych w umowie spółki, a uprzywilejowanie może dotyczyć w szczególności prawa głosu, prawa do dywidendy lub podziału majątku w przypadku likwidacji. Przepisy o prostej spółce akcyjnej nie powtarzają limitów znanych ze spółki akcyjnej – akcje PSA nie mają wartości nominalnej, a umowa spółki może przyznać jednej akcji więcej niż dwa głosy.

Akcje założycielskie w prostej spółce akcyjnej

Jednym ze szczególnych rozwiązań przewidzianych dla prostej spółki akcyjnej są akcje założycielskie. Uprzywilejowanie akcji założycielskich polega na tym, że każda kolejna emisja nowych akcji nie może naruszać określonego w umowie spółki minimalnego stosunku liczby głosów przypadających na te akcje uprzywilejowane do ogólnej liczby głosów przypadających na wszystkie akcje spółki.

Jeżeli nowa emisja akcji mogłaby ten stosunek naruszyć, liczba głosów przypadających na akcje założycielskie ulega odpowiedniemu zwiększeniu z mocy prawa. To rozwiązanie szczególnie cenione przez start-upy pozyskujące kolejne rundy finansowania i nowych akcjonariuszy. Prosta spółka akcyjna dopuszcza również akcje nieme (art. 300 (27) KSH).

Akcje założycielskie są więc narzędziem ochrony kontroli w prostej spółce akcyjnej – nie zwiększają udziałów założycieli w kapitale, ale zabezpieczają ich minimalny udział w ogólnej liczbie głosów.

Szerzej o zaletach i ograniczeniach tej formy prawnej – od kapitału akcyjnego w wysokości 1 zł po wybór modelu zarządzania – piszemy w artykule: Prosta spółka akcyjna (PSA) – wady i zalety

Najczęstsze błędy przy uprzywilejowaniu akcji

Wadliwie skonstruowane akcje uprzywilejowane nie należą do rzadkości. Do typowych błędów należą:

1. Przekroczenie ustawowych limitów – przyznanie akcji trzech głosów albo dywidendy wyższej niż 150% dywidendy zwykłej (poza akcjami niemymi) jest sprzeczne z KSH.

2. Zbyt ogólne postanowienia statutu – przywilej nieokreślony precyzyjnie („akcje serii A są uprzywilejowane co do dywidendy” bez wskazania zakresu) rodzi spory interpretacyjne.

3. Pominięcie wymogu akcji imiennych – emisja uprzywilejowanych akcji na okaziciela (innych niż nieme) narusza art. 351 § 1 KSH.

4. Brak uwzględnienia akcji uprzywilejowanych przy planowaniu podwyższenia kapitału – w przypadku emisji akcji nowej serii układ głosów i udział w zyskach spółki mogą ulec zmianie w sposób, którego dotychczasowi akcjonariusze nie przewidzieli; podział akcji na serie i symulacja liczby głosów przypadających na poszczególne grupy powinny poprzedzać każdą decyzję o kolejnej emisji.

5. Mylenie uprzywilejowania akcji z uprawnieniami osobistymi – to dwie odrębne instytucje o różnych skutkach prawnych.

Wprowadzenie akcji uprzywilejowanych – rodzaj przywileju, jego zakres, warunki wykonywania i ewentualne obowiązki dodatkowe – powinny zostać przemyślane całościowo, najlepiej jeszcze na etapie projektowania statutu lub umowy spółki lub zmian do tych dokumentów.

Profesjonalna obsługa prawna emisji akcji uprzywilejowanych

Konstruowanie przywilejów akcyjnych wymaga pogodzenia interesów założycieli, inwestorów i przyszłych akcjonariuszy w granicach wyznaczonych przez Kodeks spółek handlowych – a błędy popełnione w tym zakresie ujawniają się często dopiero później, np. na etapie głosowania na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy czy wypłacie dywidendy.