Wybór między fundacją a stowarzyszeniem ma znaczenie zarówno z uwagi na kwestie organizacyjne, jak i prawne. Te dwie najpopularniejsze formy organizacji pozarządowych łatwo pomylić. Obie należą do tzw. trzeciego sektora, realizują cele niezarobkowe i pozwalają prowadzić działalność społeczną, edukacyjną, kulturalną lub pomocową, jednak opierają się na innych założeniach.
Fundacja nie ma członków i skupia się na realizacji określonego celu, którego osiągnięcie możliwe jest w oparciu o posiadany przez Fundację majątek, natomiast stowarzyszenie tworzą osoby, które chcą wspólnie realizować daną inicjatywę.
Różnice dotyczą zarówno sposobu założenia danej organizacji, jej organów, odpowiedzialności, finansowania i trybu podejmowania decyzji.
Przed wyborem właściwej formy warto ustalić, czy ważniejszy jest trwały cel i kontrola nad jego realizacją, czy raczej członkowski model działania.
Podstawa prawna funkcjonowania fundacji i stowarzyszeń
Działalność fundacji oraz stowarzyszenia opiera się o przepisy dwóch różnych ustaw, które w sposób odrębny regulującą funkcjonowanie obu organizacji. Działalność fundacji reguluje ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, podczas gdy stowarzyszenia działają na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach.
Prawo do tworzenia obu rodzajów organizacji gwarantuje także sama Konstytucja RP w art. 12.
Jeśli fundacja lub stowarzyszenie prowadzi działalność pożytku publicznego, to dodatkowo należy stosować przepisy ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie.
Definicja fundacji – czym jest fundacja i kto może ją założyć?
Fundacja to jednostka organizacyjna, która ma osobowość prawną i powstaje po to, by trwale realizować cele pożyteczne społecznie lub gospodarczo, opierając się na majątku przekazanym jej na ten cel. Punktem wyjścia jest zawsze fundator, czyli osoba, która fundację powołuje. Może nim być zarówno osoba fizyczna – niezależnie od obywatelstwa czy miejsca zamieszkania – jak i osoba prawna z siedzibą w Polsce lub za granicą. Fundatorów może być kilku. Niezależnie od tego, kto założył fundację, fundator nie staje się właścicielem fundacji. Po zarejestrowaniu działa ona samodzielnie, niezależnie od osoby założyciela, który jednak może mieć dalej wpływ na jej działalność.
Podstawy działania fundacji – fundusz założycielski fundacji
Żeby fundacja powstała, fundator musi przeznaczyć na jej cel określony majątek, czyli tzw. fundusz założycielski. Mogą się na niego składać pieniądze, papiery wartościowe, a także rzeczy ruchome i nieruchome (art. 3 ust. 2–3 ustawy o fundacjach). Ustawa nie wskazuje minimalnej wysokości funduszu dla fundacji nieprowadzącej działalności gospodarczej. Jeżeli fundacja ma prowadzić działalność gospodarczą, wartość środków majątkowych przeznaczonych na tę działalność nie może być niższa niż 1000 zł.
Akt fundacyjny i ustanowienie fundacji
Ustanowienie fundacji następuje przez oświadczenie woli fundatora złożone w formie aktu notarialnego (tzw. akt fundacyjny). Wyjątkiem jest sytuacja, gdy fundację ustanawia się w testamencie. W akcie fundacyjnym wskazuje się przede wszystkim cel fundacji oraz składniki majątku przeznaczone na jego realizację. Kolejnym dokumentem jest statut fundacji, który określa m.in. nazwę, siedzibę, cele, zasady działania oraz skład i organizację zarządu. Szczegółowe wymogi co do treści statutu zawiera art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach.
Zarząd fundacji
Jedynym obowiązkowym organem fundacji jest zarząd, który prowadzi jej sprawy i reprezentuje ją na zewnątrz. Fundacja może dodatkowo powołać organ kontroli wewnętrznej – w zależności od statutu bywa on nazywany radą fundacji, radą nadzorczą lub komisją rewizyjną. W fundacjach posiadających status organizacji pożytku publicznego powołanie takiego organu jest obowiązkowe.
Więcej o procedurze powołania tej formy organizacji, kosztach i formalnościach piszemy w artykule: Jak założyć fundację?
Co to jest stowarzyszenie? Stowarzyszenie rejestrowe i zwykłe
Stowarzyszenie to dobrowolne, samorządne i trwałe zrzeszenie osób, które łączy wspólny cel niezarobkowy. W odróżnieniu od fundacji jego podstawą nie jest majątek, lecz ludzie – członkowie stowarzyszenia i ich aktywność. Członkowie stowarzyszenia określają cele organizacji, wybierają jej władze i decydują o kierunkach działania.
Typy stowarzyszeń
Ustawodawca wyróżnia dwa rodzaje stowarzyszeń: stowarzyszenie rejestrowe oraz stowarzyszenie zwykłe. Różnią się one stopniem sformalizowania i zakresem samodzielności w obrocie prawnym. Stowarzyszenie rejestrowe to forma pełna, przeznaczona dla organizacji, które chcą działać na większą skalę. Stowarzyszenie zwykłe pomyślano natomiast jako rozwiązanie uproszczone i łatwiej dostępne, adresowane do niewielkich, oddolnych inicjatyw, którym zależy na sprawnym rozpoczęciu działalności bez rozbudowanych formalności. Każda z tych form rządzi się nieco innymi zasadami, dlatego warto przyjrzeć się im osobno.
Stowarzyszenie rejestrowe
Stowarzyszenie rejestrowe jest podstawową, pełnoprawną postacią zrzeszenia, wyposażoną w osobowość prawną, którą nabywa z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Żeby założyć stowarzyszenie potrzeba obecnie co najmniej siedmiu osób – to istotna zmiana wprowadzona nowelizacją obowiązującą od 20 maja 2016 r., która obniżyła wcześniejszy próg z piętnastu założycieli.
Założyciele uchwalają statut oraz wybierają władze stowarzyszenia. Zgodnie z ustawą stowarzyszenie ma obowiązek posiadać zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej (najczęściej komisję rewizyjną). Najwyższą władzą pozostaje natomiast walne zebranie członków.
Stowarzyszenie zwykłe
Stowarzyszenie zwykłe to uproszczona forma stowarzyszenia, która nie posiada osobowości prawnej. Żeby je powołać, wystarczą trzy osoby. Nie rejestruje się go w Krajowym Rejestrze Sądowym, lecz wpisuje do ewidencji stowarzyszeń zwykłych prowadzonej przez starostę właściwego ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Podstawowym dokumentem nie jest tu statut, lecz regulamin stowarzyszenia, którego minimalną treść określa art. 40 ust. 2 Prawa o stowarzyszeniach. Założycielami i członkami stowarzyszenia zwykłego mogą być wyłącznie osoby fizyczne.
Kto odpowiada za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego?
Za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego każdy z członków odpowiada bez ograniczeń całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi członkami oraz ze stowarzyszeniem. Odpowiedzialność ta powstaje wówczas, gdy egzekucja z majątku samego stowarzyszenia okaże się bezskuteczna. To zasadnicza różnica wobec stowarzyszenia rejestrowego i fundacji, gdzie majątek osobisty członków stowarzyszenia i fundatorów jest chroniony, ponieważ za zobowiązania danego podmiotu odpowiada co do zasady ten podmiot.
Czym różni się fundacja od stowarzyszenia? Zasadnicze różnice i podobieństwa
Zarówno stowarzyszenie, jak i fundacja służą działalności niezarobkowej, ale różnią się na wielu płaszczyznach. Działalność fundacji opiera się na majątku przeznaczonym na określony cel, natomiast stowarzyszenie tworzą ludzie zgromadzeni wokół wspólnej idei.
Fundację powołuje fundator, który wnosi fundusz założycielski i wskazuje cel działania fundacji. Powstanie stowarzyszenia wymaga natomiast współdziałania grupy osób gotowych wspólnie tworzyć organizację (trzech przy stowarzyszeniu zwykłym lub co najmniej siedmiu przy rejestrowym).
Obie organizacje działają w oparciu o statut, a stowarzyszenie zwykłe w oparciu o regulamin.
Różnice są widoczne również w sposobie zarządzania. W fundacji decyzje podejmuje przede wszystkim zarząd, realizujący wolę fundatora wyrażoną w statucie, natomiast w stowarzyszeniu najwyższą władzą jest walne zebranie członków, które wybiera pozostałe organy i wytycza kierunki działania organizacji.
Fundacja odpowiada za zobowiązania własnym majątkiem, podobnie jak stowarzyszenie rejestrowe, które posiada osobowość prawną. Wyjątkiem jest stowarzyszenie zwykłe, które nie posiada osobowości prawnej, więc w pewnych sytuacjach za jego zobowiązania odpowiadają osobiście sami członkowie.
Poniższe zestawienie porządkuje najważniejsze różnice między obiema formami oraz uwzględnia odrębności stowarzyszenia zwykłego.
Cele fundacji i cele stowarzyszenia – co je łączy, a co dzieli
Obie formy łączy to, że nie służą osiąganiu zysku dla założycieli a realizacji określonego celu. W przypadku fundacji cel musi być społecznie lub gospodarczo użyteczny i zgodny z interesami Rzeczypospolitej Polskiej. Może to być przykładowo ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska czy opieka nad zabytkami. Cel fundacji zawsze musi wiązać się z dobrem ogółu, a nie interesem prywatnym jednej osoby.
Cele stowarzyszenia również muszą mieć charakter niezarobkowy, mogą jednak obejmować dowolną sferę aktywności obywatelskiej – od działalności sportowej, hobbystycznej i kulturalnej, poprzez edukację, po inicjatywy lokalne. Zakres działalności określają samodzielnie członkowie.
Majątek, finansowanie i działalność gospodarcza fundacji i stowarzyszeń
Zarówno fundacja, jak i stowarzyszenie rejestrowe mogą prowadzić działalność gospodarczą, o ile dochód z niej przeznaczają na realizację celów statutowych i nie dzielą go między członków czy fundatorów. Majątek stowarzyszenia powstaje przede wszystkim ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności oraz z ofiarności publicznej. Fundacja finansuje się natomiast z funduszu założycielskiego, darowizn, dotacji oraz ewentualnej działalności gospodarczej.
Ograniczenia dotyczą natomiast stowarzyszenia zwykłego, które nie może prowadzić ani działalności gospodarczej, ani odpłatnej działalności pożytku publicznego. Środki na działalność uzyskuje ze składek członkowskich, darowizn, spadków czy zapisów. Stowarzyszenie zwykłe może jednak otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Fundacje, stowarzyszenia rejestrowe oraz stowarzyszenia zwykłe mogą ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego (OPP), z którego wynikają dodatkowe przywileje i obowiązki.
Zalety posiadania statusu organizacji pożytku publicznego przybliżamy w artykule: Korzyści statusu OPP.
Procedura rejestracji organizacji – jak zarejestrować fundację i stowarzyszenie w KRS?
Procedury rejestracji fundacji i stowarzyszeń rejestrowych opierają się na podobnych zasadach. W fundacji postępowanie inicjuje oświadczenie woli fundatora złożone w formie aktu notarialnego (akt fundacyjny), po czym następuje ustalenie funduszu założycielskiego, uchwalenie statutu i powołanie zarządu, a następnie złożenie wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego.
W stowarzyszeniu rejestrowym proces zaczyna się od zebrania założycielskiego co najmniej siedmiu osób, które podejmują uchwałę o założeniu organizacji, uchwalają statut i wybierają władze. Następnie zarząd składa wniosek do KRS. W obu przypadkach wpis ma charakter konstytutywny – fundacja i stowarzyszenie rejestrowe uzyskują osobowość prawną dopiero z chwilą wpisu.
Po rejestracji organizacja otrzymuje numery NIP i REGON, a następnie powinna dopełnić obowiązków porejestrowych, w tym złożyć formularz NIP-8 z danymi uzupełniającymi.
Stowarzyszenie zwykłe nie podlega wpisowi do KRS, lecz do ewidencji prowadzonej przez starostę właściwego ze względu na siedzibę; wystarczą trzy osoby i uchwalenie regulaminu.
Zasady elektronicznego składania wniosków rejestrowych omawiamy szerzej w tekście: Nowe zasady zgłaszania wniosków do KRS – jak je oceniamy?
Fundacja czy stowarzyszenie – którą formę wybrać?
Wybór powinien wynikać z charakteru planowanego przedsięwzięcia. Fundacja stanowi formę właściwą wówczas, gdy punktem wyjścia jest majątek przeznaczony na realizację określonego, trwałego celu, a inicjatywa pochodzi od pojedynczego podmiotu (osoby fizycznej lub osoby prawnej) zainteresowanego zachowaniem wpływu na sposób realizacji misji.
Stowarzyszenie będzie odpowiednią formą, gdy znaczenie ma zrzeszenie osób oraz demokratyczny tryb podejmowania decyzji, a działalność organizacji opiera się na aktywności jej członków.
O wyborze właściwej formy decyduje przede wszystkim to, na czym ma opierać się działalność. Jeżeli punktem wyjścia jest majątek przeznaczony na określony cel, naturalnym rozwiązaniem jest fundacja. Jeżeli podstawą ma być grupa osób wspólnie prowadzących organizację – lepszym rozwiązaniem będzie stowarzyszenie.
Znaczenie ma również sposób zarządzania – fundacja pozwala zachować większą kontrolę nad realizacją celu, natomiast stowarzyszenie opiera się na wspólnym podejmowaniu decyzji przez członków. Istotna jest też kwestia osobowości prawnej i ochrony majątku osobistego – zapewniają ją fundacja oraz stowarzyszenie rejestrowe, ale już nie stowarzyszenie zwykłe, w którym za zobowiązania mogą odpowiadać sami członkowie. Uwzględnienie tych okoliczności zwykle pozwala jednoznacznie wskazać formę odpowiadającą charakterowi planowanej działalności.
Najczęstsze błędy przy wyborze formy prawnej i zakładaniu organizacji pozarządowych
Przy zakładaniu fundacji lub stowarzyszenia najczęściej pojawiają się następujące błędy:
Utożsamianie stowarzyszenia zwykłego z rejestrowym – a w konsekwencji pominięcie okoliczności, że członkowie stowarzyszenia zwykłego ponoszą odpowiedzialność za jego zobowiązania własnym majątkiem.
Zbyt ogólne lub niezgodne z ustawą określenie celu – cel powinien być społecznie lub gospodarczo użyteczny, zgodny z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej i na tyle konkretny, aby sąd rejestrowy mógł ocenić jego zgodność z prawem.
Nieprecyzyjny statut lub regulamin – braki formalne w dokumencie to najczęstsza przyczyna wezwań do uzupełnienia lub oddalenia wniosku przez sąd.
Pominięcie obowiązków porejestrowych – w przypadku fundacji i stowarzyszeń wpisanych do KRS dotyczy to m.in. zgłoszenia beneficjentów rzeczywistych do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych czy złożenie formularza NIP-8.
Likwidacja fundacji i stowarzyszenia
Zakończenie działalności obu organizacji również przebiega według odmiennych reguł. Fundację można zlikwidować jedynie z dwóch powodów wskazanych w art. 15 ustawy o fundacjach: gdy osiągnęła cel, dla którego ją powołano, albo gdy wyczerpały się jej środki i majątek. Sposób przeprowadzenia likwidacji określa statut – to on wskazuje, kto podejmuje decyzję, kto pełni funkcję likwidatora i co dzieje się z majątkiem pozostałym po zaspokojeniu wierzycieli. Majątek fundacji nie może wrócić do fundatora; przeznacza się go na cele zbliżone do tych, którym fundacja służyła. Fundacja istnieje aż do chwili wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego.
W przypadku stowarzyszenia rejestrowego decyzję o rozwiązaniu podejmuje walne zebranie członków, po czym przeprowadza się postępowanie likwidacyjne i składa wniosek o wykreślenie z KRS. O przeznaczeniu pozostałego majątku rozstrzyga statut lub uchwała członków, a w razie ich milczenia – sąd, który kieruje środki na cel społeczny zbliżony do działalności stowarzyszenia. W przypadku stowarzyszenia zwykłego procedura jest prostsza, ponieważ nie wymaga wykreślenia z KRS, lecz zakończenia działalności zgodnie z regulaminem i wykreślenia z ewidencji prowadzonej przez starostę. Jeżeli stowarzyszenie ma majątek albo zobowiązania, konieczne jest ich prawidłowe rozliczenie.
Profesjonalna pomoc prawna przy zakładaniu organizacji
Wybór między fundacją a stowarzyszeniem oraz prawidłowe przeprowadzenie procedury rejestrowej wymagają znajomości zarówno ustaw, jak i praktyki sądów rejestrowych. Uchybienia formalne na etapie przygotowania statutu, aktu fundacyjnego czy wniosku do KRS mogą wydłużyć postępowanie. Kancelaria Lawbox Firm zapewnia kompleksowe wsparcie na każdym etapie – od doboru właściwej formy prawnej, przez przygotowanie dokumentacji, aż po rejestrację i bieżącą obsługę organizacji. Jeśli planują Państwo założenie fundacji lub stowarzyszenia, zachęcamy do kontaktu z naszymi specjalistami.
Najczęściej zadawane pytania o fundacje i stowarzyszenia
Czym różni się fundacja od stowarzyszenia?
Fundacja opiera się na majątku przeznaczonym przez fundatora na określony cel i nie ma członków, natomiast stowarzyszenie tworzy grupa osób wspólnie realizujących daną inicjatywę.
Czy fundację może założyć jedna osoba?
Tak. Fundację może ustanowić nawet jeden fundator – osoba fizyczna lub osoba prawna. To odróżnia ją od stowarzyszenia, które wymaga większej liczby założycieli.
Czy można przekształcić stowarzyszenie w fundację lub odwrotnie?
Nie. Przepisy nie przewidują przekształcenia stowarzyszenia w fundację ani fundacji w stowarzyszenie. Możliwe jest natomiast przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie rejestrowe.
Ile osób potrzeba do założenia stowarzyszenia?
Do założenia stowarzyszenia rejestrowego potrzeba co najmniej siedmiu osób, a stowarzyszenia zwykłego – co najmniej trzech. Założycielami stowarzyszenia mogą być wyłącznie osoby fizyczne.
Czy stowarzyszenie zwykłe ma osobowość prawną?
Nie. Stowarzyszenie zwykłe jest uproszczoną formą stowarzyszenia i nie posiada osobowości prawnej, choć może we własnym imieniu nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Wiąże się to jednak z osobistą, solidarną odpowiedzialnością członków za jego zobowiązania.
Ile wynosi fundusz założycielski fundacji?
Ustawa nie określa minimalnej wysokości funduszu założycielskiego dla fundacji, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Jeżeli natomiast fundacja zamierza prowadzić działalność gospodarczą, wartość środków przeznaczonych na ten cel nie może być niższa niż 1000 zł. Fundusz mogą stanowić nie tylko pieniądze, lecz także papiery wartościowe oraz rzeczy ruchome i nieruchome przekazane fundacji na własność.
Czy fundacja i stowarzyszenie mogą prowadzić działalność gospodarczą?
Tak, fundacja oraz stowarzyszenie rejestrowe mogą prowadzić działalność gospodarczą, pod warunkiem że dochód przeznaczają na cele statutowe. Stowarzyszenie zwykłe takiej możliwości nie ma.
Gdzie rejestruje się fundację, a gdzie stowarzyszenie?
Fundacje i stowarzyszenia rejestrowe wpisuje się do Krajowego Rejestru Sądowego. Stowarzyszenie zwykłe podlega natomiast wpisowi do ewidencji prowadzonej przez starostę właściwego ze względu na siedzibę.
r. pr. Patrycja Jurczok-Garus
